"Tất cả bạn đọc khiếm thị phải có quyền truy cập vào toàn bộ hệ thống mục lục, cơ sở dữ liệu, vốn thông tin tài liệu ở cả dạng in và điện tử bằng phương tiện hỗ trợ đọc” (Machell, 1996). Ứng dụng máy tính để trợ giúp người khuyết tật được gọi là công nghệ “hỗ trợ”, “thích ứng”, “truy cập” hay "thay thế”. Theo sự tiến bộ của khoa học công nghệ nên chủng loại, giá cả và đặc trưng kỹ thuật của trang thiết thay đổi, nâng cấp rất nhanh.

Việc sử dụng hệ thống truy cập và phân hệ phần mềm máy tính không phảI dễ dàng, vẫn còn nhiều rào cản cho những người cần dùng đến các phương tiện hỗ trợ này.

Các loại công nghệ hỗ trợ bao gồm kính phóng đại, máy chụp hình phóng to và máy tính, công cụ đọc… giúp người khiếm thị có thể đọc được mà bằng những cách khác họ không thể hoặc khi thị lực của họ không còn đủ rõ và sáng để cho phép họ đọc tài liệu in chữ lớn một cách thoải mái nữa. 

“Công nghệ có thể cung cấp phương tiện cho người mù hay khiếm thị vượt qua những rào cản để thỏa mãn nhu cầu đọc chữ in, sử dụng máy tính, ghi chép và giao dịch trên giấy tờ hay bằng phương thức điện tử. Máy phóng đại chữ hay máy đọc, phần mềm nhận dạng chữ, phần mềm phóng đại, đọc màn hình và các thiết bị chữ nổi điện tử phần nào đã giải quyết được nhu cầu của cá nhân.  Máy tính giúp ghi chép và in chữ Braille đã tạo điều kiện thuận lợi cho người khiếm thị” (Cain, 2001).

Điều này nghe có vẻ rất thuận lợi nhưng khi công nghệ phát triển nhanh thì cán bộ thư viện làm thế nào để biết được loại trang thiết bị nào là tốt nhất để mua phục vụ cho độc giả? Phải tham khảo ở trường học, hội người mù hay tổ chức từ thiện đế nắm bắt những đánh giá nhận xét của họ về hệ thống trang thiết bị công nghệ mà họ đang sử dụng, ngoài  ra để biết thêm người khiếm thị đã quen sử dụng loại nào. Cũng rất có lợi khi nói chuyện với các cán bộ thư viện nơi khác để biết họ sử dụng loại thiết bị nào và đánh giá độ hữu ích của những máy móc đó như thế nào, có gặp trục trặc nào không. Độc giả thư viện muốn có dịch vụ nào? Họ thường hay gặp khó khăn gì? Công nghệ thay đổi nhanh chóng và người khiếm thị  trên thực tế có nhiều quan điểm và thị hiếu khác nhau, nghĩa là không có giải pháp nào là đơn giản và chung nhất cho tất cả các hoạt động của thư viện trong bất cứ lĩnh vực nào. Chương này thảo luận về những quyết định chọn lựa phương tiện nhưng việc chọn mua còn tùy thuộc vào hoàn cảnh và điều kiện của từng nơi. Nên cập nhật thông tin từ RNIB để được hướng dẫn nội dung về các hình thức công nghệ hỗ trợ thích ứng hiện có tại Vương quốc Anh. Những tờ hướng dẫn này bằng chữ in, băng tiếng, chữ Braille, đĩa hay email từ RNIB TiLE (RNIB Công nghệ dùng trong học tập và công sở) hoặc có thể tìm thấy trên website của RNIB www.rnib.org.uk/technology/factsheets/factsheets.htm

Điều quan trọng là phải nhớ bố trí trang thiết bị không bị phân tán khi sử dụng. Phải cung cấp tai nghe kèm với máy tính có loa để vừa đảm bảo người nghe có góc riêng tư và cũng không gây ảnh hưởng đối với các bạn đọc khác.

Do tài chính eo hẹp, thư viện không thể cung cấp đủ các loại công nghệ hỗ trợ tại các điểm phục vụ nhưng ít nhất thì cũng phải có một số trang thiết bị cơ bản như máy photo phóng to. Máy này có thể giúp một số người khiếm thị phóng lớn tài liệu cá nhân của họ đến một kích cỡ nào đó mà họ thấy dễ đọc hơn. Độc giả dùng thử trong thời gian ngắn, nếu thấy dùng được thì mới quyết định mua để sử dụng tại nhà, hoặc có thể mượn sử dụng cho đến khi họ không cần phương tiện đó nữa. Dịch vụ này có thể phối hợp với Phòng công tác xã hội hay các phòng khám mắt nhược thị. 

Trong hầu hết các thư viện cỡ vừa và lớn, cũng nên trang bị máy phóng hình CCTV. Các thiết bị khác như máy tính màn hình lớn, phần mềm đọc, phần mềm phóng to chữ hay các trình duyệt web nói.

Nghiên cứu gần đây do HumanITy (2000) thực hiện theo yêu cầu của Ủy ban Thông tin Thư viện để kiểm tra xem những phương tiện nào được đánh giá hỗ trợ tốt nhất cho người khiếm thị. Báo cáo này tổng kết những đặc điểm kỹ thuật tối thiểu yêu cầu đối với phần cứng, phần mềm và mạng máy tính; và đánh giá những chức năng hỗ trợ truy cập tốt nhất cho người khiếm thị của hệ điều hành mạng Windows NT. Mặc dù viết bằng ngôn ngữ chuyên ngành, các đặc trưng kỹ thuật khuyến nghị cũng rất có giá trị cho nhân viên phòng Tin học thư viện ( tham khảo bảng Phụ lục A3)

Khi đã chọn hệ thống tốt nhất cho thư viện thì việc tiếp theo phải làm là tập huấn nhân viên cách sử dụng các trang thiết bị đó.Tất cả nhân viên nên được tập huấn và bất cứ lúc nào có thể thì mời cả người khiếm thị cùng tham gia. 

"Người khiếm thị khi vào thư viện sẽ cần đến sự hỗ trợ, đặc biệt khi họ là độc giả mới. Họ cần cảm thấy thoải mái để yêu cầu giúp đỡ và nhân viên cũng cần cảm thấy tự tin để phục vụ cho người sử dụng. Nhân viên cần nhận biết những khó khăn mà người khiếm thị gặp phải. Sự hiểu lầm đôi khi xảy ra do nhân viên thiếu kiến thức hiểu biết dễ làm cho độc giả không dám yêu cầu giúp đỡ thêm lần nữa” (Brophy và Craven, 1999).

Các phương tiện và trang thiết bị không phải lúc nào cũng dễ điều khiển và được thiết kế hợp lý cho người khiếm thị, nên nhân viên thư viện phải sẵn sàng hỗ trợ họ, nên chuẩn bị câu trả lời và hướng dẫn trực tiếp cho từng cá nhân cách sử dụng từng loại phương tiện trong trường hợp không tổ chức tập huấn chung. Thông tin thêm về chương trình tập huấn có thể tham khảo  13.6.2 và tài liệu hướng dẫn của TiLE.

Chương trình tập huấn bao gồm:

a) Nhận thức về người mù và khiếm thị

b) Kỹ năng thực hành và cách giao tiếp thích hợp làm thế nào để hướng dẫn người khiếm thị

c) Nhu cầu thông tin và thư viện của người khiếm thị

d) Đặc tính từng loại thiết bị

e) Quy trình cơ bản để vận hành máy

f) Chức năng của từng loại

g) Thiết bị nào là tốt nhất và thích hợp cho loại nhu cầu thông tin cụ thể nào

h) Kỹ năng tập huấn cơ bản.

Phải đảm bảo cho tất cả nhân viên có thể thực hành các thao tác cơ bản như tắt mở thiết bị, hướng dẫn sử dụng máy, chỉnh sửa cơ bản hay điều chỉnh một số chức năng của trang thiết bị khi người sử dụng có yêu cầu.

Nhiều nhà cung ứng có chương trình tập huấn kèm trong hợp đồng mua bán trang thiết bị. Ở các trường đại học hay hội người mù ở địa phương cũng có những đợt tập huấn tương tự thế. Chi phí tập huấn nên được lên dự toán trong kinh phí mua trang thiết bị. 

Đối với độc giả mới, thủ thư nên giúp họ đáp ứng yêu cầu họ cần hơn là biểu diễn hết tất cả các tính năng kỹ thuật mà các máy móc có được.

Bảng hướng dẫn sử dụng máy tính nên được trình bày chi tiết. Viết câu ngắn gọn, xúc tích và dễ hiểu. Các thông tin hướng dẫn quy trình nên trình bày tùng bước một cho rõ ràng. Các văn bản hướng dẫn cũng nên trình bày dưới nhiều hình thức chuyển dạng.

Phải liên lạc với các tổ chức từ thiện, trường học có phục vụ cho người mù và khiếm thị để hợp tác trao đổi và chia sẻ. Nhân viên thư viện nên làm việc với các trung tâm dịch vụ bảo trợ xã hội hay trung tâm mắt. Các tổ chức từ thiện thường cung cấp những khóa tập huấn và nếu không thì họ vẫn biết cơ quan nào có thể tập huấn được.

Cũng nên khuyến khích thư viện tìm hiểu thông tin về các nhà cung ứng trang thiết bị hỗ trợ. Có rất ít nơi đủ sức để đáp ứng đầy đủ mọi nhu cầu và không nhiều người hiểu hết được các loại phương tiện này và nên nhớ những loại trang thiết bị này đòi hỏi phải có cấu hình tương thích nhau.

Một số vấn đề cần xem xét trước khi quyết định mua:

- mua cái đó để làm việc gì?

- vận hành thế nào?

- có cần thiết bị hỗ trợ không?

- có được tập huấn sử dụng không?

- chế độ bảo trì thế nào?

Ban Công nghệ Học tập và Việc làm của RNIB cập nhật thông tin thường xuyên để giới thiệu những dịch vụ thông tin công nghệ qua điện thoại hay email để biết thông tin cơ bản về các trang thiết bị mới và giá cả của chúng. Thông tin chi tiết về dịch vụ này đăng ở cuối chương và cũng được đề cập đến ở các phần liên quan trong các chương tiếp theo.

RNIB xuất bản tờ tin 'See for Yourself', để hướng dẫn cách bảo vệ và sử dụng mắt hiệu quả nhất. Có thể đặt qua Dịch vụ Khách hàng của RNIB 0845 702 3153. Có một số cách đơn giản để hỗ trợ người bị khiếm thị nhẹ có thể đọc được dễ dàng hơn mà không phải tốn tiền nhiều hay phải sử dụng các loại máy móc quá phức tạp.

Các loại kính khác nhau được sử dụng với nhiều mục đích khác nhau như để đọc, để chạy xe hay sử dụng ở nhiều khoảng cách khác nhau. Để đọc chữ, thường dùng kính cận hay kính đọc. Nếu dùng máy tính thì cần khoảng cách trung gian xa hơn là khi cầm sách đọc nhưng không đến nỗi quá xa đến nỗi phải dùng kính viễn thị. Những kính đặc biệt dùng cho thiết bị hiển thị đôi khi cũng được yêu cầu, trong các trường hợp nhìn xa để thấy rõ nhất.  Có thể dễ dàng giải quyết được chuyện này với các loại màn hình hay máy trạm điều chỉnh được độ cao hay độ xa. Những loại này có thể tìm mua ở các nhà cung ứng thiết bị văn phòng. Chú ý chọn loại gắn lên tường cần loại giá đỡ nào để đảm bảo giữ được sức nặng của màn hình lớn. Một giá đỡ trị giá khoảng 150 bảng Anh.

Ánh sáng là yếu tố chính để giúp nhìn rõ và độ sáng tùy thuộc vào sở thích và nhu cầu của từng cá nhân. Một số người đọc dễ dàng nhất đối với loại ánh sáng mạnh chiếu trực tiếp vào trang sách, người khác thì lại ưa dùng ánh sáng yếu hơn nhưng lan tỏa rộng hơn. Dùng đèn phụ là cách tốt nhất để điều chỉnh được nhu cầu sử dụng và thường là đèn huỳnh quang tỏa ánh sáng đồng đều được ưa sử dụng hơn (Wright, 1999). Cẩm nang 'See for Yourself' cũng đề cập đến vấn đề ánh sáng.

Một yếu tố liên quan đến ánh sáng là sự chói: nếu dùng giấy trắng có thể làm người đọc bị phản quang nhiều hơn và làm khó đọc hơn. Để tránh hiện tượng này, có thể phủ một tấm nhựa màu trong suốt hoặc loại giấy acetate để giảm bớt độ sáng. Có thể tìm được các loại giấy này tại các cửa hàng văn phòng phẩm. Màu nào là tốt nhất thì chỉ có thể tùy theo kinh nghiệm cá nhân.

Màn hình máy tính chống chói và phản quang thì có thể di chuyển tùy theo vị trí đặt máy để tránh sáng từ cửa sổ hay từ bóng đèn tròn hay dài phản chiếu lại người xem, hoặc dời những người mù hoàn toàn đến khu vực cửa sổ. Những màn hình lọc chất lượng cao cũng có thể giúp ích được nhưng không giảm độ tương phản màu hay tránh chói được nhiều. Giá một màn hình lọc có thể lên đến 150 bảng. Không nên dùng loại rẻ hơn vì có thể chúng kém chất lượng.

Nhiều người bị mù màu sẽ không nhận biết được một số màu nên việc đọc thông tin trên các nền màu đó trở nên khó khăn cho họ.  Điều này có thể giải quyết được bằng cách điều chỉnh độ tương phản cao nhất hay độ chói giảm xuống thấp nhất (được mô tả ở phần 13.2.3 ở trên). Khung màu chỉnh sẵn trên màn hình máy tính có thể được ứng dụng điều chỉnh và lưu lại để có thể giúp các cá nhân này sử dụng lại nếu thường hay sử dụng máy tính trong thư viện.

Loại chữ in (kiểu chữ) có thể ảnh hưởng đến tính dễ đọc của văn bản. Theo nghiên cứu của RNIB về loại chữ nào tốt nhất cho người khiếm thị (cả trên màn hình hay trên giấy) cho biết những kiểu chữ chân phương và ít cầu kỳ sẽ dễ đọc hơn như Arial, Universal hay Helvetica thì dễ đọc hơn là kiểu chữ có nét sổ nhiều như kiểu Times hay những kiểu mà khoảng  cách chữ không đổi như Courier. Văn bản không canh lề thì dễ lướt hơn là loại canh lề đều hai bên, dùng cả chữ thường và chữ hoa phối hợp hơn là chỉ dùng mỗi loại chữ hoa vì chiều cao hay hình dạng chữ dễ nhận ra hơn.

Tờ tin ‘The See it Right Pack’ hướng dẫn cách làm thế nào để dễ tiếp cận thông tin hơn (RNIB, 2001).Tham khảo thêm 'Clear print hints and tips' trên website của RNIB (www.rnib.org.uk/seeitright/whyaccess.htm). Rất tốt để tìm hiểu các hướng dẫn này để biết cách in tài liệu cho người sử dụng và để chọn chế độ mặc định thích hợp trên máy tính cho tất cả mọi người chứ không chỉ riêng cho người có vấn đề về thị lực

Hầu hết những người nhược thị đọc được chữ phóng to, nhưng đối với các trường hợp khiếm thị, chữ to không phải lúc nào cũng là giải pháp. Tuy nhiên, cứ tạm nghĩ là chữ càng to thì càng nhìn rõ hơn.

Làm giảm khoảng cách từ mắt đến chữ đọc có thể giúp cho chữ phóng to hơn, vì thế việc cầm sách gần hơn cũng là một cách để phóng to chữ. Nếu một người cúi xuống để đọc trên bề mặt nằm ngang, có lẽ do cuốn sách nặng quá và khó có thể giữ sách trong một thời gian dài, hay là lúc cần dùng tay để ghi chú. Thao tác này sẽ làm mỏi lưng và cổ và nếu lâu dài sẽ gây thêm nhiều triệu chứng xấu khác nữa. Dùng giá đỡ hay kẹp giữ sách để trợ giúp là một cách hiệu quả để giúp họ đọc rõ hơn mà không bị các hậu quả xấu như trên. Những thiết bị được bán với giá gần 100 bảng Anh.

Sách khoa học bằng chữ lớn thì hay có trên thị trường, nhưng nếu sách in dạng thông thường thì cũng có thể phóng to các đoạn cần đọc bằng máy photo, mà không sợ bị phạm luật bản quyền.

Có thể gặp hạn chế sử dụng giấy khổ lớn, vì thế hãy xem xét các dạng thay thế được, hay quay chiều ngang khổ giấy A4 thành chiều dọc hơn là dùng tờ A3.

Có nhiều loại kính phóng đại và đó là phương tiện đầu tiên mà những người kém thị lực phải nghĩ đến trước tiên. Có nhiều loại phù hợp với nhiều độ thị lực khác nhau, trong đó có một số rất tốt cho người nhược thị, thường là do trung tâm mắt hay khoa mắt bệnh viện chỉ định.

Có khá nhiều loại phổ biến. Kính lúp cầm tay thì dễ sử dụng và dễ đem theo. Kính phóng đại cố định cũng thuận tiện để người sử dụng có thể ghi chép. Máy phóng đại chiếu sáng (dùng pin) nhưng cần phải cầm để cho nó tựa trên bề mặt giấy. Kích cỡ thanh và vòm kính phóng đại còn tùy thuộc vào loại giấy và nếu phóng to một khu vực hay theo dòng thì rất đơn giản. Một số cửa hàng bán đồ trang trí và lưu niệm cũng bán kính lúp có tròng kính thích hợp cho từng người sử dụng và có thể có vòng ánh sáng huỳnh quang để chiếu sáng chỗ cần làm rõ. Một số người ngồi và dùng kính hiển vi loại ống kính đôi hay đơn. Đọc trên màn hình máy tính cũng nhằm mục đích để giữ tầm mắt xa ra. Tròng kính phóng đại loại này hay loại khác có thể tìm thấy ở các trung tâm mắt nhược thị như Partially Sighted Society, hoặc công ty như Horizon và Optima Low Vision Services.

Cần lưu ý là tất cả loại kính này phải xét đến độ mạnh của tròng kính, đường kính càng nhỏ, thì giảm khối lượng vật thể có thể nhìn được mà không cần di chuyển kính. Dùng kính loại mạnh nhất thì có ít hơn một chữ thấy được.

Ống kính Fresnel thường dùng để giúp hội tụ ánh sáng. Và cho mức độ phóng đại thấp nhưng sẽ phủ được khu vực rộng. Chất lượng nhìn được kém và việc phóng to tương tự có thể thực hiện bằng cách xê dịch ống kính cho gần hơn. Ống kính loại này có thể dùng cho tivi và màn hình máy tính và có giá lên tới £100 (phụ thuộc vào kích thước màn hình).

CCTV gồm hai bộ phận máy chụp và màn hình để phóng to văn bản hay hình ảnh. Máy chụp có thể cầm tay (giống như con chuột máy tính), hay có bệ đứng và màn hình có thể là màn hình tivi hay màn hình máy tính. Có nhiều kiểu khác nhau nhưng tất cả đều có tính năng chung giúp tăng kích cỡ chữ hay chuyển đổi màn hình để chữ trắng xuất hiện trên nền đen hơn là chữ đen trên nền trắng.

Đặc điểm quan trọng nhất là xem xét loại nào để thích ứng với nhiều nhu cầu đa dạng khác nhau của người sử dụng:

-  khả năng thay đổi độ cao của màn hình

-  khả năng thay đổi màu sắc (đôi khi gọi chế độ nửa màu)

-  tự động điều chỉnh

-  chỉnh sáng, chỉnh màu và chỉnh độ phản chiếu.

Có sự chênh lệch giá khá lớn giữa chương trình mua để sử dụng trong nhà (ít hơn 300 bảng) và mua để dùng trong công sở hay trường học (hơn 1,000 bảng). Chất lượng hình ảnh, tính dễ sử dụng và một số tính năng khác có thể làm tăng giá thành sản phẩm. RNIB TiLE cũng đã cho thông tin chi tiết về phần mềm phóng đại hình ảnh có trên thị trường.

Máy đọc đã có mặt trong thư viện từ lâu, một số công nghệ quen thuộc là quét và dùng phần mềm nhận dạng chữ (OCR) hiện nay rất phổ biến và cho phép giảm giá thành đáng kể. Người đọc đặt tài liệu lên bàn kính của máy quét, nó sẽ chụp lại hình đó như kiểu của máy photocopy. Hình ảnh này được chuyển qua phần mềm nhận dạng chữ và sau đó phát âm thanh ra từ phần mềm đọc và người sử dụng có thể điều chỉnh âm thanh được.

Máy quét hiện nay rất rẻ và phần mềm nhận dạng chữ tiếng Anh hiện nay đạt độ chính xác cao. Thậm chí còn có thể chỉnh sửa kiểu cỡ chữ, chuyển đổi dạng văn bản. Tuy nhiên một số hạn chế vẫn còn gặp phải như chữ viết tay thì vẫn không nhận ra, nền màu, giấy bị nhăn, bảng fax không rõ, bảng biểu và văn bản in ở một góc có thể cũng không nhận dạng được.Nếu văn bản chữ rõ thì có thể nhận dạng chính xác đến 99%, mặc dù vẫn có thể có lỗi và có khi những lỗi đó làm người sử dụng cảm thấy không hài lòng.

TiLE đã có một bản  tin chi tiết về tất cả các dạng máy đọc và phần mềm OCR hiện có trên thị trường.

Có nhiều loại máy đọc chuyên dụng, yêu cầu thiết kế càng đơn giản càng tốt. Chỉ cần dùng 1 nút để bắt đầu và dừng thao tác quét tài liệu đọc và các phím khác cho phép người đọc đọc từng từ hay thậm chí từng chữ. Một số đặc tính khác mà người sử dụng yêu cầu tệp tin quét xong lưu vào đĩa hoặc chép ra băng. Những máy này giá thành từ 1000 bảng đến 2700 bảng , giá thành nếu so với từng bộ phận cấu thành gồm máy tính, máy quét, phần mềm OCR và hệ thống đọc  thì máy chuyên dụng này khá đắt nhưng rất tiện lợi vì cách sử dụng đơn giản hơn nhiều. Chúng không đòi hỏi phải biết nhiều về máy tính, nếu cách sử dụng giống như máy cassette thì tiện lợi hơn là máy tính. Hiệu của các loại này là Pronto (Modern World Data), Galileo (Modern World Data), Aladdin Ambassador (PulseData, Telesensory), Lesefix 2000 (Professional Vision Services) và Portset Reader (Techno-Vision and Concept Systems).

Một máy tính thông thường có thể chuyển thành máy đọc chỉ cần có máy quét, phần mềm OCR và loa. Một máy quét đầy đủ với gói phần mềm OCR có thể chỉ cần trả thêm 50 bảng, nhưng nêu lưu ý đến độ chính xác, tốc độ hay độ ồn có thể phải trả cao hơn nhiều. Theo quan điểm công nghệ, có khi dùng máy chuyên dụng thì đơn giản hơn còn nếu không người sử dụng phải cần có kiến thức về máy tính cơ bản như cách sử dụng phần mềm đọc màn hình để điều khiển đầu ra của âm thanh. Cũng có thể kết nối với màn hình chữ nổi điện tử vào máy tính, tạo thành máy đọc cho một người vừa câm vừa điếc. Cách sử dụng thiết bị đọc và chữ Braille điện tử trong máy tính được mô tả ở phần 13.6.

Phần mềm OCR thường biết đến là TextBridge Classic và OmniPage Lite thường tính vào giá thành máy quét. Chúng được thiết kế cho người sáng và có cả tính năng mà không phù hợp với người không nhìn thấy được ví dụ khả năng dàn trang và việc ghép các hình ảnh đã được scan. Cũng có loại giá thành cao hơn như phải có đầy đủ tính năng TextBridge (Action Computer Supplies, Concept Systems, RNIB) và OmniPage (Action Computer Supplies) và các gói OCR đầy đủ khác như Kurzweil 1000 (RNIB, Sight and Sound), Cicero (Concept Systems, Dolphin, Pulsedata), Open Book (RNIB, Blazie), Scan and Read Pro (Modern World Data) và Recognita (Professional Vision Services) được thiết kế chuyên cho người khiếm thị. Trong nhiều trường hợp, các gói chuyên dụng cũng có chung tính năng với máy đọc chuyên dụng và giá của phần mềm từ 100 đến 800 bảng. Những phần mềm này loại bỏ những gì mà không thích hợp với nhóm đối tượng sử dụng và thêm vào đó đặc tính làm nổi bật văn bản cho người sử dụng nào vẫn còn nhìn được chút ít.

Sự lựa chọn phần mềm giữa OCR chuyên dụng và thông thường thì thường được chọn lựa dựa trên giá cả và độ tiện dụng. Khi chọn mua, lưu ý xem xét :

-  cơ chế làm việc giống như máy đọc chuyên dụng

-  loại bỏ những tính năng không phù hợp, ví dụ vấn đề xử lý đồ họa

-  không nhận dạng chi tiết đồ họa trên trang giấy

-  loại bỏ tính năng thiết kế dành cho người nhược thị ví dụ để chỉnh sửa độ tương phản màu sắc của dạng văn bản

-  tự động định dạng văn bản để trình bày thành một hình thức không có cột, v.v.

-   giá cả.

Phần mềm đọc tiếng Việt

Ở Việt Nam, phần mềm đọc tiếng Việt do Phân viện Công nghệ Thông tin tại Tp.Hồ Chí Minh (IOIT) phát triển có thể đọc thành thạo các âm tiết rời. Dự kiến đến cuối năm nay (2005) sẽ hoàn thiện việc đọc theo từng câu thật giống với tự nhiên. IOIT đã đưa thêm cả phần gõ từ bàn phím tiếng Việt vào phần mềm để trợ giúp những người khiếm thị soạn thảo văn bản. Khi họ gõ trên bàn phím, phần mềm sẽ tự động phát ra tiếng để kiểm tra tính chính xác của đoạn văn bản vừa gõ vào. Những người khiếm thị đã yêu cầu IOIT kết nối phần mềm đọc tiếng Việt của IOIT với phần mềm JAWS của Mỹ (do Hội đồng người Mù thế giới tặng trường phổ thông đặc biệt Nguyễn Đình Chiểu). Ngoài ra, IOIT cũng kết nối phần mềm đọc tiếng Việt với phần mềm nhận dạng tiếng Việt cũng của IOIT để người sử dụng có thể điều khiển phần mềm bằng tiếng nói. Chương trình mới chỉ đọc được các tệp tin văn bản có đuôi .RTF và chưa thể dạng đọc nội dung trang web như phần mềm ScreenReader. Hiện đang xúc tiến việc xây dựng cơ sở dữ liệu cho bộ từ điển âm, có một số khó khăn về hệ thống thu thanh và cần một giọng đọc chuẩn để nhập dữ liệu cho từ điển âm. Khi phần mềm được hoàn thiện, phần mềm sẽ được tặng cho một số trường khuyết tật và hy vọng phần mềm của Sở khoa học Công nghệ Hải phòng cũng sẽ được áp dụng ở một số ngành khác

“MATA-Braille” phần mềm hỗ trợ soạn thảo văn bản dành cho người khiếm thị ra đời với mong muốn duy nhất: Giúp người khiếm thị kết nối với xã hội. xây dựng một bộ gõ tích hợp với chương trình soạn thảo văn bản Microsoft Word. Cái hay của giải pháp này là hầu như máy tính nào cũng đã có Word, ai cũng biết sử dụng Word cả rồi, chỉ cần thêm vào một chương trình gõ tích hợp, ta sẽ tận dụng được sức mạnh của Word. Sản phẩm này khi được kích hoạt sẽ hiện ra như là một thực đơn con của Word, cho phép gõ tiếng Việt theo các bảng mã, kiểu gõ khác nhau, đặc biệt là kiểu gõ cho người khiếm thị. Hơn nữa, phần mềm còn có chức năng sữa lỗi, kiểm tra chính tả bằng giọng nói. Ngoài ra, “MATA-Braille” còn có thể chuyển đổi văn bản qua lại giữa các font chữ bình thường và font chữ nổi, tạo điều kiện cho việc in các văn bản dành cho người khiếm thị được dễ dàng hơn.

Sản phẩm này hiện chỉ mới tích hợp với Word, sử dụng Windows 2000 hoặc Windows XP. Nhóm đang có hướng nghiên cứu phát triển để sản phẩm có thể tích hợp với nhiều phần mềm soạn thảo văn bản khác nhau. Mong muốn của nhóm là làm sao sản phẩm đến được với càng nhiều trung tâm/ hội người mù càng tốt. Đó cũng là nguyên nhân để nhóm tác giả, sinh viên  Khoa Công nghệ thông tin, trường ĐH Khoa Học Tự Nhiên, Tp Hồ Chí Minh quyết định gửi sản phẩm tham gia cuộc thi Nhân Tài Đất Việt 2005.

Trường Nguyễn Đình Chiểu thực hiện một đề tài khoa học cùng với TS Trần Hà Nam, Giám đốc Công ty Tin học Scitec. Sản phẩm của đề tài này là phần mềm NDC (Nguyễn Đình Chiểu) là phần mềm soạn thảo văn bản cho người khiếm thị có khả năng phát âm tiếng Việt khi người khiếm thị gõ một phím nào đó trên máy tính. Không chỉ vậy, phần mềm còn đọc lại cả đoạn văn đang hiện trên màn hình để người khiếm thị nghe lại xem có đúng không.

Máy tính hiện nay rất phổ biến ở thư viện để bạn đọc có thể tự tra cứu mục lục điện tử, lướt web hay sử dụng thư điện tử. Ngày càng có nhiều thư viện muốn có các dịch vụ dùng công nghệ truy cập phục vụ người khuyết tật vốn là những người hay bị loại khỏi đối tượng được hưởng thụ lợi ích từ cuộc cách mạng điện tử. 

Có nhiều loại trang thiết bị có thể thích hợp cho đối tượng này với chức năng tương tự như một máy tính, một số thì rẻ và đơn giản và một số khác thì cao cấp và cũng đắt tiền hơn nhiều.

Khá nhiều ý tưởng đơn giản để cải thiện màn hình được giới thiệu ở phần 13.2 và 13.3 như trên. Những điều này gồm:

- dùng loại kính thích hợp để đọc

- đặt màn hình gần hơn bằng cách dùng giá  đỡ dễ điều khiển di chuyển màn hình và giúp giảm chói và phản chiếu sáng lại từ cửa sổ hay ánh sáng từ phía trên

- dùng màn lọc màn hình chống chói có chất lượng cao

- chọn màn hình có khung màu tối đa để cá nhân người sử dụng có thể tự quyết định chọn loại gam màu dễ nhìn nhất cho tất cả mọi người chứ không phải chỉ chọn riêng cho người khiếm thị

- ứng dụng kính Fresnel (xem phần 13.3.3 ở trên).

Là loại phương tiện rẻ và đơn giản hiệu quả cho người còn nhìn thấy chút ít nhưng không quen dùng bàn phím thông thường như lọai được cải tiến các ký tự nổi trên bàn phím. Cách dễ làm là dán một loại nhãn dính vào các ký tự để nhìn rõ và lớn hơn hay phủ lên toàn bộ bàn phím một “bộ găng” mà đã có các ký tự đã in nổi trên đó. Nếu dùng nhãn dính thì bàn phím có thể thay đổi qua máy tính khác khi có yêu cầu. Với bộ găng, có thể dễ dàng lấy ra để chuyển qua một bàn phím khác. Nhãn dính có thể tìm thấy ở Dolphin Systems and Concept Systems và KidGlove bán các bộ găng bàn phím.

Nên tham khảo các cơ quan kiểm định để biết thiết bị đầu ra nào có lợi cho người còn nhìn được dù không được như người bình thường.

Điểm chuột hay con trỏ thông thường rất khó định vị trên màn hình, có rất nhiều cách để cải thiện nó. Tùy thuộc vào đĩa cài đặt chuột có nhiều các tính năng khác nhau. Hộp thoại xuất hiện khi chức năng chuột được chọn từ hộp điều khiển (control panel) của Windows sẽ cho biết các chức năng có thể có cho một đĩa cài đặt chuột cụ thể. Bao gồm các điều sau:

- điểm trỏ của chuột lớn hơn

- điểm trỏ chuột có màu

- hình dạng di động của con trỏ

- dấu vết con trỏ chuột dễ nhận ra bằng cách xếp chồng nhiều lần hình ảnh con trỏ và sáng lên mỗi khi chuột di chuyển

- một bộ phận định vị để thông báo vị trí con chuột trên màn hình

- một tính năng tự động di chuyển con trỏ chuột trên màn hình bằng một nút mặc định.

Có nhiều tiện ích của con chuột máy tính như phần mềm với đủ các loại tính năng. Nên nhớ nếu dùng phần mềm điều chỉnh thì nên điều chỉnh chuột, kết hợp tiện ích giữa hai bên cho hài hòa tương thích để không bị xung đột.

Có thể dùng màn hình máy tính loại lớn. Đơn vị dùng để đo màn hình là inch, nhưng thực ra diện tích nhìn thấy thường nhỏ hơn 1 inch. Thông thường chúng ta hay thấy màn hình 14 inch nhưng kích thuớc nhà sản xuất ghi là màn hình 15 inch. Hiện loại 17 inch rất phổ biến và thậm chí 21 inch cũng không phải là hàng hiếm như trước đây nữa.

Màn hình phẳng CRT rất có ích cho việc giảm chói và phản chiếu lại và một số có chất phủ chống chói. “Màn hình phẳng” có nhiều loại khác nhau, dùng loại LCD với công nghệ bán dẫn màn hình mỏng (TFT) như thường thấy ở máy tính xách tay. Không cần phải chiếu sáng thêm và nó chiếm khoảng không gian rất nhỏ, màn hình TFT có nhiều thuận tiện là nó cho hình ảnh hoàn toàn đều đặn mà không bị hiện tượng nhấp nháy. So với màn hình CRT thì nó đắt tiền hơn nhiều nhưng so với trình độ phát triển công nghệ hiện nay thì giá thành LCD thực ra đã giảm đi rất nhiều so với lúc mới xuất hiện trên thị trường. Một màn hình CRT 19 inch và một LCD TFT khoảng 15 inch gần 300 bảng Anh nếu đặt hàng trực tiếp từ nhà máy.

Nếu màn hình lớn hơn 24 inch thì giá rất đắt và màn hình lớn quá sẽ cồng kềnh, nặng nề và khó bố trí. Chúng ít thích hợp với người khiếm thị vì mặc dù có màn hình lớn, khoảng cách từ mắt đến góc của màn hình thì thường quá xa để có thể nhìn thuận tiện. Những người còn có thể nhìn được chút ít thì có thể ngồi cao lên để nhìn lên phía trên màn hình rõ hơn và như thế thì rõ ràng mua màn hình quá lớn sẽ không hiệu quả.

Có thể dùng một số chức năng của Windows để thay đổi giao diện màn hình kể từ phiên bản 3.1, nhưng với những phiên bản mới thì việc điều chỉnh dễ tìm thấy và thuận tiện hơn.Trên những phiên bản cũ thì các tính năng này bị giấu trong các tệp tin hệ thống hay trong bảng điều khiển (Control Panel), một bảng hướng dẫn khả năng truy cập nhanh (Accessibility Wizard) trên phiên bản Windows 98 cho nhiều cách chọn lựa để mọi người đều có thể dễ dàng sử dụng.

Các yếu tố màn hình chạy trên Windows có thể thay đổi gồm:

- kích cỡ trình bày tiêu đề và trình đơn

- độ phân giải màn hình

- kích cỡ thanh cuộn và khuôn cửa sổ

- kích cỡ các biểu tượng chương trình và các nhãn đính kèm

- khung màu của tất cả các cửa sổ thì người sử dụng chọn lựa hay thiết kế trước.

Mặc dù tính năng chọn lựa của Windows đều được dựng sẵn, vẫn còn nhiều khu vực nơi mà gam màu và kích cỡ chữ được cân đối cố định trong Windows. Nhiều hộp thoại và thông báo lỗi cố định không thể tuỳ chọn nên sẽ không thể phóng to kích cỡ chữ lên được. Nhiều ứng dụng tự thiết lập khung màu theo cách riêng mà không dùng màu mặc nhiên của Windows cài sẵn. Một số ứng dụng có thêm tính năng như trình bày các nút lớn hơn trên trình đơn hay điều chỉnh văn bản trình bày ở kích cỡ lớn hơn đến 100% (tính năng này luôn có trên thanh công cụ trên Microsoft Office).

Một nghiên cứu gần đây do Ủy ban Thư viện và Thông tin đã đánh giá khả năng công nghệ cho phép người khiếm thị chỉnh sửa các tính năng cài đặt trên máy tính. Báo cáo của HumanITy (HumanITy, 2000) chỉ ra việc sử dụng Windows NT sẽ hỗ trợ ứng dụng truy cập tốt nhất mà mạng thư viện có thể hỗ trợ cho cả người sáng lẫn người khiếm thị chỉ cần chỉnh sửa chút ít trong cấu trúc hệ thống của mạng chính. (Xem phần Phụ lục A3).

Nhiều phần mềm có các ứng dụng làm phóng to màn hình theo nhiều cách khác nhau. Một trong những cách chung nhất là dùng Microsoft Magnifier, đầu tiên xuất hiện trên phiên bản Windows 98, hiện có trên Windows 2000, XP. Ứng dụng trong các phiên bản mới này có thể có chức năng phóng to hình ảnh khu vực xung quanh con trỏ tức chỉ chú trọng vào khu vực quan trọng mà người đọc quan tâm ví dụ khi lướt chuột thì trình đơn được tô sáng lên.

Trong khi chương trình Magnifier có một số tính năng có ích như khả năng theo dấu vết con trỏ hay chuyển đổi màu màn hình. Tính năng phóng đại khu vực nơi con trỏ định vị có thể ít khi được sử dụng trong khi đang đánh văn bản, mặc dù nó có thể có ích đối với việc sử dụng Internet. Một số card đồ họa được quảng cáo có tính năng phóng đại: cần thiết phải kiểm tra để xem nó có ích gì cho người khiếm thị không hay nó chỉ thiết kế nhằm làm rõ các chi tiết đồ họa chỉ có ích đối với người bình thường. 

Trên thị trường hiện có nhiều phần mềm phóng to màn hình dành riêng cho người khiếm thị. Có các sản phẩm như Lunar (Concept Systems, Dolphin, Visionaid, Visualeyes), ZoomText Xtra (Concept Systems, RNIB, PulseData, Sight & Sound, Visionaid, Visualeyes), Magic (Sight & Sound, Professional Vision Services, Blazie), Magnice (Choice Technology) and Argus 3000/I (Visualeyes, Visionaid). Giá thành từ £80 đến £320, trừ Argus vì là sản phẩm phần cứng phóng đại nên giá lên đến  £3.000. Giá cả phụ thuộc vào số giấy phép, hệ điều hành và dùng cho 1 máy hay dùng toàn mạng. RNIB TiLE ấn hành một bản thông tin chi tiết về tất cả sản phẩm phần mềm phóng đại màn hình có mặt trên thị trường.

Những sản phẩm này cho phép phần mềm điều chỉnh màn hình không cần biết quá chi tiết cách điều chỉnh, nhân viên thư viện và người sử dụng không nhất thiết phải biết chuyên sâu. Nhà cung cấp phần mềm phóng đại màn hình được yêu cầu phải tập huấn cho thủ thư và cho độc giả cách sử dụng.

Chú ý là hệ thống phóng đại màn hình thay đổi tùy theo giá trị gói phần mềm. Một số chỉ phóng đại văn bản mà không xử lý được đồ họa, hay không tương thích giữa phần mềm và phần cứng, hoặc không tương thích với một phần mềm hay phần cứng nào đó. Vì thế quan trọng là phải thử hệ thống trước hoặc buộc phải mô tả các tính năng yêu cầu cần có. 

Nguyên tắc của loại phần mềm này dùng để phóng to hình ảnh trên màn hình. Điều này có nghĩa là màn hình chỉ trình bày một phần tỷ lệ của nội dung gốc: ¼ hình ảnh lớn có thể nhìn được nếu phóng to gấp 2 lần như việc tăng kích cỡ lên 2 lần là ứng dụng cho cả hai chiều. Phóng to gấp 4 hay 5 lần thì rất khó để ứng dụng, vì chỉ có một phần nhỏ nội dung được hiển thị. Ở mức phóng lên 5 lần có hai nút nhỏ trên hộp thoại của màn hình có thể chạy ở độ phân giải 640 x 480.

Để trợ giúp, một số cấp độ của âm thanh phát ra hỗ trợ phần mềm phóng to màn hình điển hình như ZoomText Xtra level 2, Lunar Plus và Magic with Speech, giá thành có thể tăng thêm từ 110 bảng đến 160 bảng so với phần mềm chỉ có chức năng phóng to. Một người mù hoàn toàn không thể sử dụng dễ dàng vì không phải mọi thứ trên màn hình đều có thể đọc lên hoặc trong trường hợp người sử dụng không thể nhìn màn hình liên tục. Hiện chỉ có một phần mềm, Supernova (Dolphin, Concept Systems, Visionaid), tích hợp đầy đủ tính năng đọc kèm với tính năng phóng to màn hình. Giá thành của Supernova từ 695 bảng đến 995 bảng cho phép đặt hàng một máy, giá thay đổi tùy theo phiên bản nào mà khách yêu cầu.

Khi mức độ phóng to tăng lên, đơn giản là các chấm lớn hơn để lắp ráp bức tranh lại, hình dạng của các ký tự có thể bị kéo giãn, đặc biệt là các chữ W và X. Hầu hết các sản phẩm phóng đại màn hình có thể ứng dụng rất dễ dàng với mục đích làm chữ trông được rõ hơn. Đôi khi tính năng này bị mâu thuẫn với đặc điểm kỹ thuật khác như độ phân giải, nét màu hay tăng tốc hình họa, thì cần đề nghị nhà cung ứng giúp đỡ.

Các tính năng hữu ích khác trong hầu hết các phần mềm phóng đại luôn có tính năng tắt hay mở, tăng hay giảm một cách dễ dàng. Nút này tắt khi màn hình đọc có tác dụng, khả năng chuyển màu không phụ thuộc vào Control Panel của Windows và khả năng thay đổi cửa sổ phóng đại sẽ chỉ chiếm một phần nhỏ trên màn hình, phần còn lại thì không phóng lớn ra. Con trỏ chuột hay điểm nháy cũng có thể cải tiến theo một số cách để dễ nhìn thấy hơn.

Hệ thống thông tin đầu ra là chữ Braille và có phát âm rất phức tạp khi cài đặt và vận hành. Việc cài đặt hay bị thất bại vì không tương thích với cấu hình máy hay bị một số hiệu ứng phụ lỗi kỹ thuật hay những sự cố khác nữa. Tuy nhiên chúng là công cụ tuyệt vời cho người khiếm thị vốn không có điều kiện tiếp xúc với thế giới thông tin mà hiện nay đang được lưu trữ nhiều dưới dạng điện tử.

Để có sản phẩm tốt, nhân viên kỹ thuật của thư viện nên tham gia tìm hiểu, chọn lựa và thực hiện cài đặt phần mềm và phần cứng. Chi phí dự kiến nên tính vượt ra ngoài giá trần của phần cứng và phần mềm vì có thể phải trả chi phí cho chuyên gia tư vấn. Cũng nên dự tính khoảng thời gian cần thiết để giải quyết các vấn đề trục trặc kỹ thuật hay tập huấn nhân viên 

Có một số người có vấn đề về thị lực không thể dùng phần mềm phóng đại sẽ làm cho thủ thư gặp rắc rối hơn. Họ có thể đánh máy không? Nếu không, thì ít nhất thủ thư có thể cấp một máy sử dụng độc lập và họ có thêm điều kiện tập luyện. Học gõ bàn phím thì cần thiết cho một số người không còn nhìn thấy được tốt nữa và nên khuyến khích cho người khiếm thị nếu có thể.

Nên nhớ là những đợt tập huấn máy tính căn bản thông thường sẽ không thích hợp đối với người bị mất thị lực. Các khóa học đánh máy ở các trường đại học trong địa phương, tổ chức tình nguyện, hay các lớp buổi tối có thể kéo dài để hỗ trợ cho việc học của họ. Hoặc các khóa dạy máy tính thu trên băng cũng nên giới thiệu để mua hay cho người học mượn về nhà. RNIB cũng có băng cassette dạy đánh máy và một số sản phẩm chuyên nghiệp khác có cả khóa học trên phần mềm phát âm. Như Iota Touch Type (Iota Software) và Centre Touch Typing Tutor (VICTAR). RNIB TiLE cung cấp danh mục các sản phẩm và dịch vụ  hướng dẫn sử dụng bàn phím.

Một số người chỉ có thể đánh máy nhưng không có kinh nghiệm sử dụng máy tính thì cần được tập huấn để biết máy tính căn bản. Khái niệm nằm dưới nhiều phần thực hành ứng dụng, kể cả Windows, là cái gì đó rất dễ nhìn thấy, biểu tượng, trình đơn, nút, thanh công cụ, hộp chỉnh sửa, nút phát thanh và nhiều cái khác nữa. Nên chỉ dẫn họ tìm đến một chuyên gia dạy vi tính trước khi tự cố gắng hỗ trợ họ sử dụng máy tính trong thư viện. 

Tập huấn máy tính cơ bản là vấn đề rất tế nhị vì người cần tập huấn lại là người khiếm thị. Tập huấn công nghệ thông tin tổng quan nhìn chung rất ít khi thích hợp vì người hướng dẫn thường chỉ dẫn học viên dựa trên những gì họ theo dõi trên màn hình hay dùng chuột. Nhưng các chuyên gia dạy vi tính đặc biệt thì rất khó tìm và học phí rất cao. Dễ dàng hơn là tìm các dịch vụ của các nhóm tình nguyện cho người mù có những người tập huấn đủ kinh nghiệm và kiến thức hỗ trợ cho người khiếm thị. Có một số tài liệu đặc biệt biên soạn cho người khiếm thị 'Windows 95 - giải nghĩa' (Morley, 1997) và ‘Windows 98 - giải nghĩa’ (Morley, 2001) và các tài liệu hướng dẫn trên CD hay băng cassette. RNIB TiLE cũng phát hành các thông tin liệt kê các tài liệu hướng dẫn, sản phẩm hay dịch vụ tập huấn cho người khiếm thị. 

Ở Việt Nam, năm 2003, Quỹ Từ thiện Samsung Digital Hope đã tài trợ cho Dự án "Phát triển hệ thống đào tạo tin học từ xa cho người khiếm thị" của Trung tâm Tin học Sao Mai tại Tp. Hồ Chí Minh. Thông qua Dự án này, các cộng đồng khiếm thị ở một số tỉnh, thành phía Nam đã có cơ hội tiếp xúc với máy tính và Internet. Các giảng viên của trường tin học Sao Mai đã cất công hướng dẫn cho các lớp tin học cơ bản và cài đặt phần mềm đọc văn bản, đọc web trên máy tính dành riêng cho người khiếm thị. Sắp tới, khi hệ thống hoàn tất, sẽ có thêm nhiều cộng đồng người khiếm thị ở các tỉnh, thành xa xôi được học tin học từ xa qua mạng máy tính. Thoạt đầu, Công ty Scitec đã tiên phong trong việc trình lên Sở Khoa học Công nghệ và Môi trường TP.HCM (nay là Sở KH-CN) đề tài khoa học "Sử dụng tin học trợ giúp cho người khiếm thị". Bước đầu, nhờ đề tài này, những người khiếm thị đã có thể sử dụng phần mềm NDC để soạn thảo văn bản. Kể từ đó, các chuyên viên trong ngành công nghệ thông tin đã cùng bắt tay với nhau để viết những phần mềm đọc văn bản, học tiếng Anh, gõ máy tính,... cho người khiếm thị. Năm 2004, Ngân hàng Thế Giới tài trợ thực hiện dự án Ánh Dương, do trường Phổ thông đặc biệt Nguyễn Đình Chiểu chủ trì, Phần mềm duyệt web Vietnamese Web Reader. Họ sẽ đọc/soạn thảo e-mail, đọc báo điện tử, lướt web,... "tương tự" như những người sáng mắt.  Hiện nay, nhóm thiết kế phần mềm Ánh Dương đã thiết lập trang web dành riêng cho Trường phổ thông đặc biệt Nguyễn Đình Chiểu. Trong tương lai, người khiếm thị còn có khả năng thiết kế trang web

Hệ thống phát âm từ máy tính yêu cầu hai yếu tố:

a) phương pháp tạo âm thanh, như card âm thanh, loa, hay phát âm nhân tạo

b) phần đọc màn hình đó là phần mềm chuyển nội dung trên màn hình vào hệ thống phát ra tín hiệu dưới hình thức sóng âm thanh.

Như thường được trình bày một cách xúc tích “phần mềm đọc là bộ não của màn hình và hệ thống phát âm sẽ là giọng nói giao tiếp” (Waddell, 1998).

Máy tính hiện đại gần như luôn được cung cấp một phần cài đặt âm thanh thích hợp đã dựng sẵn, vì thế phần tổng hợp giọng nói đặc biệt hiện nay cũng rất ít khi cần đến. TiLE ấn hành bảng tin chi tiết về hệ thống phát âm hiện có ở Anh quốc như Hal (Concept Systems, Dolphin, Visionaid), JAWS (Sight and Sound, Professional Vision Services, RNIB), OutSpoken (Professional Vision Services), ProTalk (Professional Vision Services), Window Bridge (Techno Vision Services) và Window-Eyes (FORCE 10, Computer Room Services). Giá cho một đặt hàng đơn là từ 500 đến 900 bảng, mặc dù bắt đầu đã có một số sản phẩm nhắm vào thị trường nội địa chỉ với giá 80 bảng.

Hal hỗ trợ việc truy cập cả âm thanh và chữ Braille kể cả tính năng mô tả yếu tố đồ họa. JAWS for Windows cũng hỗ trợ giọng nói và chữ Braille cung cấp mã ngôn ngữ để cải tiến phát âm và công cụ để nhận dạng lỗi phần cứng và phần mềm (Dr JAWS). JAWS for Windows cũng cho phép người sử dụng không chỉ chọn ngôn ngữ ưa thích mà còn cho phép chọn giọng phát âm ví dụ giọng Anh hay Mỹ. Tưởng tượng là máy tính bỏ cả màn hình lẫn chuột và thay vào đó là giọng đọc máy kỳ quái: đó là cách mà bạn phải làm nếu bạn sử dụng máy tính mà bạn không nhìn thấy được gì. Người sử dụng chữ Braille hay phần phát âm là phương tiện giao tiếp với máy tính, ít nhất họ phải biết dùng bàn phím để điều khiển ứng dụng, vì con chuột lúc đó đã không còn tác dụng. Hầu hết các phần tập huấn cho người sáng không có thông tin cần thiết này! Chức năng trợ giúp của Windows có phần liệt kê các biểu tượng bàn phím chính cho các ứng dụng chung.

Các gói phần mềm phát âm có chung một vài tính năng. Trước hết là phải có thể dùng một phím dễ thấy để tắt được chương trình đọc. Có thể điều chỉnh được tốc độ, tần số, độ cao, âm lượng của giọng nói và lặp lại. Người sử dụng phải lướt qua văn bản từng từ một, có lẽ thậm chí từng ký tự nếu nó không hiểu từ đó và cách phát âm ABC thường được phân biệt giữa hai ký tự giống nhau như p và b. Sẽ có một máy chủ có một số đặc điểm khác được tận dụng sử dụng bộ phát âm như công cụ hàng ngày để truy cập vào máy của họ. Một trong số những vấn đề chính mà nhân viên thư viện hay gặp là người sử dụng bực mình vì hệ thống phát âm của máy tính không giống cái mà họ biết sử dụng. Vì khi nó được cài đặt cách khác nên cùng các phím tắt giống nhưng có chức năng điều khiển khác nhau.

Hiểu biết về phím tắt sẽ ứng dụng tốt và có thêm một số phím để điều khiển hệ thống phát âm là một trong số kỹ năng cần thiết nhất cho người sử dụng hệ thống phát âm. Người đó sẽ không thể tự xem các hướng dẫn sử dụng phím tắt trong cẩm nang để tự nhắc mình phím nào có tác dụng gì. Vì thế thủ thư cần nghĩ đến chuyện hỗ trợ mức độ khác nhau để giúp cả đọc giả mù mới biết sử dụng máy tính hay người đã có kinh nghiệm dùng máy tính, người mới đến thư viện và người sử dụng thư viện thường xuyên.

Chữ Braille là mã nổi gồm 6 chấm, các ký tự Braille đại diện cho 1 số, 1 chữ, 1 nhóm chữ, 1 từ hay dấu. Braille cấp 1 dùng một hay nhiều ký tự Braille cho từng ký tự và số và cấp 2 dùng rút gọn để đọc nhanh hơn. Một số mã đặc biệt cho các loại ngôn ngữ khác nhau, nốt nhạc, toán học tới một phạm vi lớn hơn nữa như thơ. Chữ Braille máy tính (đôi khi gọi là cấp 0) dùng số để quy ước thêm để các ô chữ Braille điện tử phù hợp với một ký tự trên màn hình.

Bộ chữ Braille điện tử (đôi khi gọi là bảng chữ Braille mềm) chứa một hộp gồm các số ô của chữ Braille, mỗi ô có 8 lỗ kim nhỏ trên lưới 2x4 tương ứng với ký tự Braille thêm 2 chấm dư. Mỗi nốt kim được kết hợp kiểm soát để có thể phù hợp với cấu hình chữ Braille. Hai chấm dư để thêm thông tin như viết in hay cho chữ đậm nét hay nét nghiêng. RNIB TiLE cho ấn bản chi tiết về tất cả bảng chữ Braille có ở Anh Quốc, gồm Alva (Professional Vison Services, RNIB), Braillex (Papenmeier), HandiTech (Sight and Sound), PowerBraille (Blazie) và Tieman (Concept Systems).

Một khi phần mềm được hỗ trợ, bảng chữ Braille được kết nối với máy tính chạy chính xác phần mềm đọc màn hình. Thực tế là chữ Braille và phát âm thường được sử dụng cùng lúc chứ không phải từng cái một. Điều này cũng đã là rất có ích cho người mù sử dụng máy tính vì trong khi một  người sáng có thể truy cập cùng lúc ít nhất 20 màn hình khác nhau, nếu không bị quá đầy nội dung. Vấn đề tương tự lại xảy ra nếu người sử dụng phần mềm đọc thì thủ thư cần trang bị kiến thức kỹ thuật để có thể hỗ trợ người sử dụng. 

In chữ Braille rất đắt tiền từ 2.000 đến 11.000 bảng (thường là từ 4.000 đến 8.000 bảng) và số người sử dụng chữ Braille rất ít so với cộng đồng người mù và khiếm thị. Mặc dù thế, sự quan trọng của chữ Braille cũng không thể đánh giá thấp, vì nó là một chọn lựa trong các phương tiện đọc quan trọng cho người khiếm thị và là phương tiện giao tiếp cần thiết cho người câm điếc.

Hình dạng và kích cỡ chữ in có thể gây sự khác biệt hoàn toàn là làm cho người khiếm thị có thể đọc được hay không đọc được văn bản in ấn. Kích cỡ chữ lớn tương đối sẽ giúp người nhược thị đọc rõ hơn khá nhiều. Chữ in được đo bằng kích cỡ điểm ví dụ sách cẩm nang này in bằng kiểu Arial cỡ chữ 14. Cỡ 14 là cỡ chữ trung bình đối với người mù và khiếm thị được khuyến cáo sử dụng. Không khác gì mấy nếu dùng cỡ chữ lớn hơn 20, tuy nhiên các tiêu đề cần cỡ chữ lớn hơn. (Xem phần 13.2.5).

Một bức tranh có giá trị có khi còn hơn cả 1000 lời diễn đạt. Sách thường có đồ họa, bản đồ, biểu đồ, bản nhạc,.. hay nhiều loại minh họa khác nữa và những loại tài liệu này thì rất khó sử dụng đối với người khiếm thị. Sản xuất dạng hình nổi là một cách để khắc phục được chuyện đó. Một cách để tạo hình nổi là copy hình đó trên giấy phồng đặc biệt. Giấy này nhạy với nhiệt và nó phồng lên ở những nơi mà hình ảnh được đánh dấu, khi nóng sẽ làm nổi bề mặt lên. Một máy làm nóng giấy là công cụ cần thiết tạo đồ họa nổi bằng giấy phồng. Nếu hình ảnh bôi đen được in lên giấy (có thể dùng máy photocopy nhiệt độ thấp hay máy khác) và khu vực bôi đen sẽ được phồng lên khi cho giấy chạy qua máy làm nóng. Những chỗ khác thì vẫn bằng phẳng. Nếu sử dụng, ví dụ nếu dùng giấy của hãng Zychem, biểu đồ có thể tạo ra bằng cách in trực tiếp vào giấy trước khi đưa nó vào máy, chứ không phải photocopy. 

Bốn loại máy hiện có trên thị trường để sản xuất hình nổi Pictures in a Flash (Modern World Data), Tactile Image Enhancer (Techno-vision, Queen Alexandra College), Hotspot Fuser Junior (Visualeyes) và Zy-Fuse (Zychem). Giấy phồng cũng có thể tìm từ các nhà cung ứng này và từ RNIB.

Một loại thay thế cho giấy phồng là phim nhựa nổi được dùng với bút bi hoặc công cụ làm nổi đặc biệt. Phim này sẽ nổi lên theo nét vẽ của bút và tạo những đường nổi mà không cần cần lật phim lên. Cũng được khuyến cáo nên dùng một tấm lót đặc biệt. Công cụ làm nổi được thiết kế để tạo những đường dày liên tục khác nhau, dùng chấm hay gạch, đường cong hay vòng tròn. Công cụ và phim loại này có tại RNIB.

Dùng phần mềm đồ họa đặc biệt cũng có thể làm với loại giấy nổi thông thường dùng máy in chữ Braille. Hình ảnh này sẽ được vẽ theo nét chấm hơn là đường thẳng. Picture Braille (Queen Alexandra College) chạy trên máy tính và có thể giúp người sử dụng tạo biểu đồ hay bản đồ. Đồ họa được gửi qua máy quét tay đến máy in và hình ảnh nổi cũng được sản xuất.

Tactile Graphics Designer (Techno-vision) là chương trình thích hợp để tạo đồ họa nổi hay bản đồ âm thanh nổi. Bản đồ âm thanh nổi giúp người dùng nghe được tiếng nói diễn đạt các phần cụ thể của biểu đồ khi chạm tay vào. Ví dụ, trên một bản đồ, tên đường có thể được đọc lên cho nghe được.

Nhiều trung tâm khác nhau cung cấp dịch vụ tạo biểu đồ nổi như Trung tâm Đồ họa nổi quốc gia, Trường Đại học Nữ hoàng Alexandra và Trung tâm Biểu đồ và Bản đồ RNIB.

Thư viện Khoa học Tổng hợp Tp.HCM

Thư viện Khoa học Tổng hợp Tp.HCM đã cử một sốn cán bộ tham gia các chương trình tập huấn sản xuất đồ học nổi do Quỹ FORCE tài trợ tổ chức tại Việt Nam và Philippin.

Thư viện cũng đã biên dịch quyển “Cẩm nang sản xuất đồ họa nổi”, phân phối cho các thư viện tham gia tập huấn.

Sau chương trình tập huấn, thư viện đã tạo lập một bộ sưu tập đồ họa nổi để phục vụ nhu cầu cho bạn đọc khiếm thị với nhiều chủ đề khác nhau như toán, lý, hóa, sinh học. Có thể tham khảo cơ sở dữ liệu này tại địa chỉ http://www.gslhcm.org.vn/contents/hoat_dong_khiem_thi/

Từ năm 1997 đến nay, Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố đã trải qua 7 lần Hội thi vẽ tranh theo sách cho thiếu nhi. Năm 2002 với sự tài trợ của Quỹ FORCE, Thư viện KHTH và Thư viện Hà Nội đã được tài trợ máy in phồng Heater. Tận dụng lợi thế của trang thiết bị này, Thư viện đã ứng dụng đưa vào hoạt động vẽ tranh cho các trẻ mù và khiếm thị tại các trường, nhà mở và mái ấm. Từ đó đến nay, các em đã có cơ hội trở thành những thí sinh thường xuyên của “Hội thi Nét vẽ xanh” của Thư viện Thành phố. Với hoạt động sáng tạo trên cùng với việc duy trì hoạt động mỹ thuật cho thiếu nhi nói chung. Thư viện đã được Bộ Văn hóa – Thông tin trao tặng bằng khen điển hình Thư viện với công tác giáo dục mỹ thuật cho thiếu nhi. Bộ sưu tập tranh của các em khiếm thị đã được trưng bày tại hội nghị và trong các đợt triển lãm lớn trong và ngoài nước đã gây ngỡ ngàng cho cả Ban giám khảo lẫn công chúng về cả giá trị thẩm mỹ và nhân văn.

Kế hoạch sắp tới Thư viện Khoa học Tổng hợp sẽ phát triển vốn tài liệu sách có hình nổi để phục vụ mượn liên thư viện cho các trường và đơn vị nuôi dưỡng và giáo dục các em mù và khiếm thị

Đối với người mù hay người còn sáng chút ít sử dụng Internet thì nó gần như thiếu hiệu quả. Vì lần đầu tiên họ tiếp cận với một khối lượng thông tin khổng lồ ngày càng lớn, các dịch vụ và thông tin thông qua web từ mọi chuyện tìm kiếm cơ bản đến nâng cao như giao dịch ngân hàng, tìm việc làm, mua sắm hay giải trí cũng như tìm sách, báo tạp chí trực tuyến những thông tin mà họ khó lòng có thể đọc được từ tài liệu ở dạng chữ nổi hay băng từ. 

Nhiều người đến thư viện truy cập Internet sẽ xa lạ với web và sẽ cần sự trợ giúp để tìm được những địa chỉ hữu ích. Thêm vào đó, như trình bày ở phần trên, cần có sự hướng dẫn tìm địa chỉ thích hợp và hữu ích và làm sao có được những trang web thiết kế đặc biệt. Thêm vào đó, một số người cần làm quen với công nghệ, trong khi những người đó sẽ cần tập huấn ban đầu để có thể dùng bàn phím, phần mềm đọc màn hình và máy phóng đại 

Đây là những chương trình diễn giải trang web bằng cách chuyển đổi nó trực tiếp sang phát âm, mà không cần có phần mềm đọc màn hình như loại đã mô tả trong 13.6.3. Trong thực tế, điều này chỉ có nghĩa là dùng lệnh bàn phím, có thể dễ dàng điều khiển các trang web tương đối phức tạp. Phần mềm đọc màn hình sẽ báo cho bạn biết tên các nối kết, nhận ra nhãn hình ảnh, đoạn, tiêu đề mỗi phần, bảng biểu và biểu mẫu.  Đây là phần quan trọng vì một số cấu trúc nhìn thấy được làm cho phần mềm đọc nhầm lẫn với cấu trúc trình bày phức tạp của trang web.

Có hai loại trình duyệt web nói thường sử dụng: pwWebSpeak và IBM Home Page Reader (cả hai đều có ở Soundlinks). pwWebSpeak thì đơn giản hơn và cho các ý tưởng trình bày trang, cấu trúc trang nơi nó đang làm việc rõ nhất, tuy nhiên hiện nay nó không được tiếp tục phát triển nữa và không hỗ trợ được cho các trang mua bán thương mại mang tính phức tạp cao (ví dụ như ngân hàng hay dịch vụ mua sắm) trong khi đó Home Page Reader cho phép linh động hơn và giải quyết được mức độ phức tạp hơn trong cấu trúc của một số trang web. Với pwWebSpeak, độc giả có thể học cách sử dụng cơ bản trong vòng ít hơn nửa tiếng đồng hồ, trong khi đối với Home Page Reader, cần phải có thực tập, tự nghiên cứu thì mới làm tốt được.

Connect Outloud (Sight and Sound) là sản phẩm truy cập web dựa trên sản phẩm JAWS. Nó được thiết kế chủ yếu để truy cập Internet, có nhiều tính năng hơn cả, khác với trình duyệt web nói vì nó còn là công cụ để xử lý văn bản.

Người khiếm thị ở Việt Nam đã từng tiếp cận với công nghệ đọc văn bản trên máy tính qua phần mềm NDC (Nguyễn Đình Chiểu). NDC do Công ty Scitec thực hiện riêng cho những người khiếm thị, hỗ trợ đọc các văn bản tiếng Việt, thư điện tử và các trang web off-line. Vừa qua, các giảng viên của Trung tâm Tin học Sao Mai (dạy tin học cho người khiếm thị) đã tiến hành hướng dẫn cách sử dụng phần mềm truy cập Internet và cho phép đọc các văn bản trên mạng bằng tiếng Việt. Phần mềm này mang tên Sao Mai Browser, là kết quả của dự án Samsung Digital Hope 2003 với phần mềm Sao Mai Browser, người khiếm thị có thể dễ dàng truy cập Internet bằng những phím tắt. Chương trình ứng dụng này có khả năng xác định lại mệnh lệnh sau khi người sử dụng ra lệnh bằng cách gõ bàn phím. Khi truy cập vào trang web, ngoài việc đọc từng từ, Sao Mai Browser còn có thể đọc các đoạn văn bản bằng tiếng Việt một cách rõ ràng. Những người khiếm thị sẽ nghe được tin thời sự nóng hổi trên Internet như những người sáng mắt. Khi chuyển mục trên các trang web, máy tính sẽ đọc tiêu đề của từng mục nhằm xác định chắc chắn mục cần nghe.

Một phần mềm lướt web khác từ dự án Ánh Dương_ Vietnamese Web Reader do Ngân hàng Thế giới tài trợ, trường phổ thông đặc biệt Nguyễn Đình Chiểu_TPHCM chủ trì. Phần mềm được đưa vào sử dụng tháng 7/ 2004, có những tính năng tương tự Sao Mai Browser, đang được cộng đồng người khiếm thị sử dụng.

Như đã giải thích ở phần trên, ứng dụng máy tính thông thường có thể sử dụng được cả phần mềm đọc, mà sản phẩm là tiếng nói hay chữ Braille, hoặc là màn hình được phóng to ra. Vì thế nó có thể dùng một trong hai trình duyệt Internet Explorer hay Netscape Communicator. Tuy nhiên, để có thể hiểu được các trang đơn giản nhất thì cũng cần có đủ kiến thức về phần mềm đọc hiện đang sử dụng và cách tiếp cận này cần phải tập huấn kỹ thêm cho nhân viên và người sử dụng thư viện.

Muốn sử dụng phần mềm đọc hay phóng đại và bất cứ phần mềm Internet khác, thư điện tử, tán gẫu hay đọc tin tức thì phải tổ chức tập huấn nhiều hơn. Vì lý do này mà có thể sẽ hiệu quả hơn để dùng các dịch vụ trên các hệ thống dò tìm trên web như HotMail (http://www.hotmail.com/) để email, hay Dejanews (http://www.dejanews.com/) để đọc tin, dùng phương pháp duyệt đã có sẵn. 

Thông tin về truy cập Internet dành cho người mù và khiếm thị và các sản phẩm về vấn đề này có thể tìm trên tờ tin của RNIB TiLE.

Có một số máy như máy ghi âm bỏ túi với bộ phận tổ chức theo dạng số hóa khá phức tạp, gọi là “máy ghi chép”, đặc biệt thiết kế như máy vi tính và có cả phần đầu xuất âm thanh hay chữ Braille cực kỳ hữu ích bất cứ nơi nào, lúc nào cần thông tin. Chi tiết về các loại này vượt khỏi phạm vi nội dung của chương này nhưng cũng cần biết vì tính hữu ích của chúng, để chỉ cho người sử dụng biết về sự hiện diện của các loại máy trợ giúp này và cũng để chuyển tệp tin khi có nhu cầu vào các thiết bị này. Thông tin thêm có thể tìm trên tờ tin TiLE.

Nhận dạng giọng nói trong công nghệ “nghe giọng nói” là hệ thống cho phép bạn đọc lệnh hay đọc chính tả cho máy tính. Người ta thường cho rằng đây là phần mềm cho người khiếm thị và người mù. Khó khăn chủ yếu là không nhận ra được thông tin cần chuyển vào máy tính và biết cái gì đang diễn ra trên màn hình, nên nói cho cùng thì giải pháp bàn phím là chọn lựa hiệu quả, đơn giản hơn. 

Nếu phục vụ người có khuyết tật vận động thì phần mềm này rất đáng khuyến cáo sử dụng, Dragon's Naturally Speaking (T and T Consultancy) liên kết với phần mềm đọc JAWS gọi là Jawbone (T and T Consultancy). Tham khảo thông tin thêm trên các tờ tin của RNIB hoặc của Abilitynet.

Gateshead Libraries
Mr Stephen Walters, Gateshead Central Library,
Gateshead NE8 4LN
Tel: 0191 477 3478 Fax: 0191 477 7852
email: s.walters@gateshead.gov.uk

Glasgow City Libraries
Ms Ann Hamilton, Resource Unit for the Visually Impaired (RUVI),
Mitchell Library, North Street, Glasgow G3 7DN
Tel: 0141 287 2920 Fax: 0141 287 2815
email: ann.s.hamilton@cls.glasgow.gov.uk

Islington Libraries
Kassa Tsegaye, Social Inclusion Manager,
Central Library, 2 Fieldway Crescent, Islington, London N5 1PF
Tel: 020 7527 6910/1 Fax: 020 7527 6913

Lancashire County Libraries
Mrs Caron Newman, County Library Headquarters,
143 Corporation Street, Preston PR1 2UQ
Tel: 01772 404007(Mon, Thurs, Fri & Sat) 01772 336587 (Tues & Wed) Fax: 01772 264880

Manchester City Libraries
Mr John Warburton, VI Supervisor, Central Library,
St Peter's Square, Manchester M2 5PD
Tel: 0161 234 1904 Fax: 0161 234 1963

Papworth Library, Cambridgeshire County Libraries
Ms Sarah Derrick
Pendrill Court, Papworth Everard, Cambridge, CB3 8UY
Tel: 01480 830940 Fax: 01480 830940

Tameside Libraries
Ms Karen Eato, Centre for the Visually Impaired,
Dukinfield Library, Concord Way, Dukinfield SK16 4DB Tel: 0161 330 3257
email: dukinfield.library@tameside.gov.uk

University of Sunderland
Prof. Andrew McDonald, Director of Information Services,
University of Sunderland, The Murray Library, Chester Road, Sunderland SR1 3SD
Tel: 0191 515 2230
email: andrew.mcdonald@sunderland.ac.uk

University of Wales, Bangor
Dr Debbie Sapsed, Information services, The Learning Support Department, University of Wales, Bangor, Gwynedd LL57 1LD
Tel: 01248 383870
email: d.sapsed@bangor.ac.uk

University of the West of England
Ali Taylor, The Library, Frenchay Campus, Coldharbour Lane,
Bristol BS16 1QY
Tel: 0117 344 2404 Fax: 0117 344 2407
email: ali.taylor@uwe.ac.uk